Cardiotoxiteit van cytostatica

Hartfalen kun je krijgen na een hartinfact, door landurig te hoge bloedruk, door hartklepafwijkingen of hartritmestoornissen, ontstekingen of een hartziekte. Daarnaast kunnen overmatig drugs- en alcoholgebruik of bepaalde cytostatica (chemotherapie) een toxische werking op het hart hebben.

De meest bekende veroorzakers van hartfalen door chemotherapie zijn de anthracyclines (zoals doxorubicine of adriamycine) en trastuzumab tegen Her2Neu positieve borstkankers, maar ook andere cytostatica kunnen hartsschade veroorzaken. Zie de opsomming hiernaast. In de bekende FAC-kuur tegen borstkanker zit zowel Fluorouracil, Adriamycine als Cycloposphamide. Andere chemokuren tegen borstkanker, leukemie, lympheklierkanker en kinderkanker bevatten ook vaak anthracyclines. Acuut hartfalen tijdens de chemo of er vlak na is vrij zeldzaam, maar hartfalen op langere termijn lijkt vrij veel voor te komen. Het is eigenlijk nog niet zo lang dat grote groepen patiënten kanker langdurig overleven, waardoor er nog weinig studies naar de lange-termijn effecten van cytostatica zijn. De studies die er zijn laten zien dat de helft van de patiënten 10 tot 20 jaar na toediening van anthracyclines hartproblemen krijgen, waarvan 5% hartfalen¹⁾. Andere literatuur laat zien dat afhankelijk van de cumulatieve doses anthracyclines  15 tot 65% van de patiënten een daling van de LVEF van meer dan 10 procentpunten laat zien ²⁾. Zelfs bij lage doses (200-250 mg/m2) komt dit nog bij 8 % van de patiënten voor.

De werking van cytostatica tegen kanker en de gevolgen voor het hart.

Chemotherapie heeft tot doel kankercellen te doden. De ideale chemotherapie doodt alle tumorcellen, zonder gezonde cellen aan te tasten. Op enkele uitzonderingen na kan dit helaas nog niet. De meeste cytostatica grijpen in op de celdeling.  Hierbij worden vooral snelgroeiende cellen beschadigd. De meeste soorten kankercellen delen zich heel snel, daarom zijn ze een stuk gevoeliger voor de cytostatica dan gezonde cellen. Dit onderscheid maakt behandeling met deze in feite zeer toxische stoffen mogelijk. Echter, andere sneldelende cellen zoals witte en rode bloedcellen, haarfollikels e.d. zullen ook aangetast worden door de cytostatica. Het is nog niet helemaal bekend waarom het hart beschadigd raakt, maar het heeft waarschijnlijk te maken met de vrije radicalen die vrijkomen tijdens de chemokuren.

Prognose

De prognose van hartfalenpatiënten is niet zo goed. Na vijf jaar is de helft overleden. Misschien dat het met de huidige medicijnen en behandeling iets beter gaat. Over hartfalen na chemo is helemaal weinig bekend. De geringe literatuur die hierover is, geeft een vergelijkbare trend als bij andere hartfalenpatiënten, maar het is niet duidelijk of het overlijden van deze patiënten veroorzaakt is door het hart of juist de kanker die veel patiënten nog hebben. Bij veel patiënten speelt (de hoge) leeftijd een rol. Het zou dus best kunnen dat (relatief) jonge patiënten nog 40 jaar leven.

¹⁾ Steinherz LJ, Steinherz PG, Tan CT, Heller G, Murphy ML, cardiac toxity 4 to 20 years after completing anthracycline therapy. JAMA 1991; 266:1672-7.

²⁾ Swain SM, Whaley FS, Ewer MS, Congestive heartfailure in patients treated with doxorubicin; a retrospective analysis of three trials. Cancer 2003;97: 2869-79.